Rezerwat Świnia Góra


 

Na południowy zachód od Skarżyska – Kamiennej rozciągają się zwarte kompleksy leśne wchodzące w skład Suchedniowsko – Oblęgorskiego Parku Krajobrazowego. Występujące tutaj lasy należą do najpiękniejszych zbiorowisk leśnych w kraju.

Duże fragmenty zachowały charakter pierwotnej puszczy. Wspaniale prezentują się wielopiętrowe i wielogatunkowe drzewostany. Dostęp do wielu obszarów jest utrudniony przez występujące zabagnienia i zwarty drzewostan. Stanowią ostoję dla licznych gatunków zwierząt. We florze spotykamy gatunki roślin górskich, gatunki bardzo rzadkie, zagrożone wyginięciem oraz chronione.

 

Położenie i cele ochrony rezerwatu "Świnia Góra".

 

Położony jest w środkowej części wzniesienia o nazwie Świnia Góra. Znajduje się około 7 km. na południowy-zachód od Bliżyna. Powierzchnia jest przeważnie płaska. Różnica poziomów między najwyższym (350 m. npm.) i najniższym (325 m. npm.) punktem rezerwatu wynosi 25 m. Teren jest przedłużeniem łańcucha lasów samsonowsko -suchedniowsko - bliżyńskich o powierzchni 16 000 ha i jest drugim pod względem wielkości na kielecczyźnie.
Według podziału administracyjnego rezerwat znajduje się na terenie wsi Kucębów, w gminie Bliżyn, w powiecie skarżyskim. Zgodnie z podziałem Kondrackiego leży w makroregionie – Wyżyna Kielecko – Sandomierska, w mezoregionie – Płaskowyż Suchedniowski. Drzewostany rezerwatu należą do najpiękniejszych w Polsce.
Pewne partie lasów bliżyńskich zachowały się w stanie naturalnym i są świadectwem istnienia dawnych Gór Świętokrzyskich. Puszczański charakter zachowały wyłącznie dlatego, że kamieniste, płytkie gleby tego obszaru nie nadawały się dla celów rolniczych a i wywóz drewna z braku odpowiednich dróg był trudny.
Wielki pożar lasu (objął ok. 18 000 ha !) z roku 1854 sprawił, że lasy bliżyńskie spłonęły w ok.50%. Istniejący drzewostan powstał z naturalnych odnowień i samosiewów i jest przykładem wtórnej sukcesji ekologicznej.
 




Swoje "odkrycie" rezerwat zawdzięcza prof. Wł. Szaferowi, który znalazł tu stanowisko rzadkiej rośliny liczydła górskiego. Liczydło górskie ( Streptopus amplexifolius). Projekty rezerwatu pochodzą z 1936 r., lecz nie od razu w ostatecznych granicach. Początkowo ochroną objęto jedynie 32,18 ha. Stopniowo powiększano obszar o przyległe łąki z rzadką i ciekawą roślinnością. Ostateczną wielkość rezerwatu 50,78 ha określa zarządzenie Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego nr 291 z dnia 28.X.1953 r., nr OP 244, Monitor Polski z dnia 21.XI.1955 r. Celem powołania do życia rezerwatu było zachowanie fragmentu lasu z naturalnymi i charakterystycznymi dla regionu świętokrzyskiego drzewostanami mieszanymi.

 



 

Podłoże i klimat.



Podłoże stanowią płytkie gleby wytworzone na powierzchni piaskowca. Spotyka się tu iły, łupki, margle i lokalnie glinki ogniotrwałe. Duży wpływ na glebę i roślinność rezerwatu wywarła eksploatacja rud żelaza, szczególnie w XVI i XVII wieku. Rudy pozyskiwano metodą odkrywkową kopiąc doły o głębokości 2 - 2,5 m. Zbędny nadkład wyrzucono na powierzchnię. W ten sposób zalegający na głębokości ok. 1,4 metra węglan wapnia mieszano ze słabszą glebą na powierzchni co znacznie użyźniło środowisko. Również popioły i węgiel drzewny po pożarze w połowie XIX wieku odegrały zapewne znaczącą rolę dla zainicjowania procesów wzrostowych pozwalając na wkroczenie bardziej wymagających gatunków roślin.
Warunki klimatyczne panujące w okolicach Świniej Góry sprzyjają wzrostowi i rozwojowi roślinności drzewiastej. Średnia roczna temperatura wynosi 7,3 °C, a średni roczny opad 832 mm.

 



 

Flora i fauna rezerwatu.



Las w rezerwacie wyróżnia się wzorcową kilkupiętrowością drzewostanu, w najwyższym piętrze występują olbrzymie jodły, dęby, buki i modrzewie. Zapiski historyczne mówią, że rosły tu dęby, których nie mogły przecierać normalne maszyny w tartakach.
Flora rezerwatu liczy 345 gatunków roślin naczyniowych, drzewa i krzewy reprezentowane są przez 38 gatunków, występują tu 22 gatunki roślin górskich i 20 gatunków roślin chronionych, 100 gatunków mchów i 70 gatunków porostów. Roślinność zgromadzona jest w zespołach.

Na glebach żyźniejszych występują:
- łęg olchowo-jesionowy ( Circaeo - Alnetum) - występuje fragmentarycznie , na nieznacznej powierzchni wzdłuż małych strumyczków w lokalnych zaklęśnięciach terenu , w miejscach żyznych i wilgotnych.


- buczyna górska z żywcem gruczołowym (Dentario glandulosae – Fegetum) w odmianie uboższej z przewagą jodły (Abies alba) i bardziej żyznej z czosnkiem niedźwiedzim (Alium ursinum).
- ubogie zbiorowisko grądowe (Querco – Carpinetum). Tam gdzie gleba jest uboga w składniki pokarmowe rozwijają się zbiorowiska:
- buka z borówką czarną (Fagus silvatica – Vaccinium myrtillus)
- bór mieszany z jodłą ( Pino – Quercetum z Abies alba ) - jest jednym z najważniejszych zbiorowisk roślinnych rezerwatu . Dominuje tu jodła. W drzewostanie rosną ponadto sosna, dąb szypułkowy jodła, świerk, buk, modrzew polski, sosna , rzadziej dąb . Ponadto rosną tu : jeżyna , kruszyna, jarzębina. Domieszkę stanowi modrzew polski, buk, rzadziej brzozy. Runo jest ubogie i ma charakter borowy ze znacznym udziałem mchów.
- mszysty , mieszany bór jodłowy (Abies alba, Sphagnum girgensohnie) - drzewostan dwu- lub wielopiętrowy . Piętro wyższe stanowi jodła, buk , świerk , rzadziej dąb, sosna, modrzew polski. Piętro niższe : brzoza omszona, jodła, rzadziej grab . Ponadto rosną tu : jeżyna, jarzębina, kruszyna . W zbiorowisku tym występują torfowce.
- wilgotny bór sosnowy (Vaccinium myrtylli – Pinetum) -jednopiętrowy drzewostan buduje tu sosna . Domieszkę stanowi brzoza omszona i modrzew polski. W warstwie krzewów występują jarzębina i kruszyna.
- bór bagienny (Vaccinium uliginosi – Pinetum)
- torfowisko śródleśne ( Pinus silvestris – Sphagnum apiculatum)
- zbiorowisko olszy czarnej z wietlicą samiczą (Alnum glutinosa – Athyrium filix-femina) występuje fragmentarycznie wzdłuż cieków wodnych. Drzewostan składa się z olszy czarnej oraz domieszkowo występujących jodły, świerka i brzozy omszonej.


 



 

Zbiorowiska łąkowe w rezerwacie:


 

- zespół wiązówki i bodziszka błotnego ( Filipendulo - Geranietum palustris) - zespół ten wykształca się fragmentarycznie wśród starych hałd. Zajmuje on dwa niewielkie płaty, w tym jeden o powierzchni l0 m2.

- roślinność bagienna ( rząd Phragmitetalia) - skupia się w płytkich okresowo zalewanych dołach powstałych w wyniku działalności górniczej.

- łąka trzęślicowa z bliźniczką (Molinietum nardetosum) - w zespole tym spotykane są : kosaciec syberyjski (Iris sibirica) , mieczyk dachówkowaty (Gladiolus imbricatus), przytulia północna (Galium boreale) . Trzęślica modra (Molinia coerulea) nie odgrywa na łąkach w rezerwacie większej roli.
 

Nieczęsto można spotkać lasy, w których nie ruszając się z miejsca w zasięgu wzroku widzimy jednocześnie 6-7 gatunków drzew. Świadczy to o zróżnicowaniu drzewostanu.
 

Najważniejszymi gatunkami lasotwórczymi na Świniej Górze są:

- jodła pospolita (Albies alba) - oznacza się w rezerwacie dużą żywotnością. Jodła rośnie najobficiej na glebach torfowo - glejowych i torfowo - bielicowych.

- modrzew polski (Larix polonica) - rośnie we wszystkich zbiorowiskach rezerwatu sporadycznie lub jako domieszka innych drzew. Na glebach brunatnych osiąga w wieku 250 lat 38 m wysokości i 115 cm pierśnicy .

- sosna zwyczajna (Pinus silvestris ) - najwyższą wysokość i objętość osiąga na glebach brunatnych, nieco gorszą na glebach bielicowych i bielicowo - glejowych . Najgorzej rośnie na torfowisku leśnym. Naturalne odnawianie sosny napotyka na trudności z uwagi na silnie rozwiniętą warstwę runa leśnego, która jest silną konkurencją dla siewek i podrostu sosny.

- świerk pospolity (Picea excelsa) - znajduje w rezerwacie korzystne warunki rozwoju i odnawiania na mokrych glebach torfowo i bielicowo - glejowych . Na skraju boru bagiennego rośnie okaz świerka kolumnowego.

- buk zwyczajny (Fagus silvatica) - znajduje on najlepsze warunki rozwoju i odnawia się obficie w zespole (Dentario glendulosae – Fagetum) na glebach brunatnych właściwych i glebach brunatnych kwaśnych .
- dąb bezszypułkowy ( Quercus sessilis ) - ma największy udział w warstwie drzew trzech środowisk : (Pino – Quercetum) , (Fagus silvatica - Vaccihium myrtillus) i w zespole (Dentario glandulosae – Fagetum) . Odnawia się na ogół słabo.

- grab zwyczajny ( Carpinus betulus) - tworzy domieszkę drzew na glebach żyznych brunatnych właściwych lub próchniczo - glejowych. Najlepsze warunki znajduje na nabrzeżach łęgu olchowo -jesionowego . Rośnie sporadycznie w innych zbiorowiskach

- jawor (Acer pseudoplatanus) - występuje najliczniej jako domieszka w warstwie drzew w zespołach (Dentario glandulosae – Fagetum) i (Querco – Carpinetum). Najlepiej odnawia się na glebach brunatnych właściwych jak również na glebach żyznych próchniczo - glejowych.

- olsza czarna (Alnus glutinosa) - olsza lubi gleby wilgotne, eutroficzne lub oligotroficzne. Odnawia się z trudem ze względu na nadmierne ocienienie.

- klon zwyczajny ( Acer platanoides ) - występuje w zespole buczyny na żyznych fragmentach gleb . Jest go mniej w drzewostanach ubogiego grądu i całkowity brak w borze jodłowym.

- brzoza brodawkowata (Betula verrucosa) - występowanie brzozy brodawkowatej ogranicza zbytnia wilgotność gleb . Brzozy odnawiają się z trudnością ze względu na ocienienie.

- brzoza omszona (Betula pubescens) - brzoza omszona rośnie w warstwie drzew mieszanego boru jodłowego, w borach sosnowych: wilgotnym i bagiennym.
 

Na Świniej Górze odnaleziono także stanowiska rzadko spotykanych roślin. Jedną z nich jest Schistostega osmundacae - świecący mech. Jest jednym z najbardziej interesujących gatunków we florze mchów Polski oraz w rezerwacie „Świnia Góra" . To relikt systematyczny, element atlantycki. Występuje na stanowiskach silnie ocienionych np. w załomach skalnych, jaskiniach , rosnąc przeważnie na skałach . W rezerwacie „Świnia Góra" siedliskiem jego występowania są wykroty, gdzie wyrasta bezpośrednio na ziemi, na glebie ubogiej , piaszczystej lecz przesyconej próchnicą. Odnaleziono kilka stanowisk jego występowania w północnej części rezerwatu w lesie jodłowym
 

Drugi interesujący gatunek jest grzybem. Wśród licznych gatunków grzybów występujących w rezerwacie na uwagę zasługuje z pewnością modrzewnik lekarski Laricifomes officinalis (Fomitopsis officinalis). Znajduje się on na "Czerwonej liście", gdzie został przyporządkowany do kategorii E - gatunków wymierających, których przeżycie jest mało prawdopodobne, jeśli nadal będą działać czynniki zagrożenia. W 1968 r. znany był jeszcze z kilkunastu stanowisk w Polsce. Obecnie obserwowany jedynie na pojedynczych egzemplarzach starych modrzewi na obszarze ochronnym „Góra Chełmowa" w Świętokrzyskim Parku Narodowym (5 stanowisk) oraz w rezerwacie przyrody "Świnia Góra" (1 stanowisko). Modrzewnik lekarski to grzyb pasożytniczy rozwijający się w naszych warunkach przyrodniczo-leśnych na żywych oraz powalonych modrzewiach. Owocniki są wieloletnie i osiągają wiek około 50 lat, a nawet więcej. Mają kształt "kopytowaty" lub cylindryczny, barwę białawą do kremowej z ciemniejszymi pręgami i zawierają agaricynę. Działanie kwasu agaricynowego zostało docenione już przed wiekami. O leczniczych właściwościach modrzewnika wspominają m.in. Pliniusz Starszy w "Naturalis Historia" (I w .n.e.) oraz żyjący w XVI w. Marcin z Urzędowa, w swym dziele z zakresu botaniki lekarskiej "Herbarz Polski". X. Ładowski w "Historyi naturalnej Królestwa Polskiego" wydanej w Krakowie w 1783 r., przytacza wiadomości o tym gatunku z prac Syreniusza i Rzączyńskiego w następujący sposób:

"Agaryk modrzewiowy jest gąbka, czyli grzyb białawy, który do pnia przyrasta. ...wchodzi do lekarstw.... Zbierają go przed zimą, gdy już dobrze stwardnieje, po roku albowiem traci swój skutek i staje się czarnym i sękowatym, jak dawniej, tak teraźniejsi wychwalają gąbkę modrzewiową na ból głowy, paraliż, kaszel, sciatykę i febry. Tego Agaryku mamy pod dostatkiem w Polszcze, gdziekolwiek lasy modrzewiowe znajdują się".
Z uwagi na swoje uznane właściwości modrzewnik był obiektem poszukiwań i zbieractwa. Agarycyna zawarta w owocnikach poraża unerwienie gruczołów potowych, w małych dawkach pobudza ośrodek naczyniowo - ruchowy, w dużych natomiast powoduje jego porażenie. Znachorzy wiejscy stosowali odwary z modrzewnika przy cierpieniach wywołanych nowotworem przewodu pokarmowego czy wątroby. Uznawano go za swoiste panaceum na wszelkie choroby, używano jako substytut chininy.
Zagrożenie wyginięciem tego gatunku spowodowało podjęcie próby translokacji modrzewnika lekarskiego w celu aktywnej ochrony, zwiększenia miejsc występowania oraz uratowania od całkowitego wyginięcia. W jednym z rezerwatów przyrody w centralnej Polsce dokonano inokulacji 30 wiekowych drzew modrzewia europejskiego kawałkami drewna modrzewiowego przerośniętego strzępkami modrzewnika lekarskiego.

Puszczańskiego charakteru dodaje rezerwatowi duża ilość zwalonych drzew, martwych pni, porośniętych owocnikami hub lub pokrytych kobiercami mchów i porostów a także gęsty młodnik pochodzący z samosiewu. Bogate runo leśne składa się z rzadkich i chronionych gatunków roślin tj. liczydło górskie, pełnik europejski, podkolan biały, kosaciec syberyjski, wawrzynek wilczełyko, czosnek niedźwiedzi, storczyk plamisty, rosiczka okrągło- i długolistna, widłaki, mchy oraz paprocie.
 

O kondycji tutejszych lasów może świadczyć rozstrzygnięcie "Konkursu na najgrubsze drzewo Lasów Państwowych u progu XXI wieku". W dniu 25 lutego 2002 r. Kapituła Konkursowa dokonała wyboru najgrubszych drzew spośród zgłoszonych do konkursu. Za najgrubsze drzewa uznano:

- w kategorii – „Jodła pospolita" - jodłę pospolitą o obwodzie 415 cm, rosnącą na terenie RDLP Radom, w Nadleśnictwie Suchedniów, Leśnictwie Odrowążek, wydzieleniu 75c, zgłoszoną przez p. Zdzisława Jankowskiego.

 

- w kategorii – „Klony" - jawora, o obwodzie 620 cm, rosnącego na terenie RDLP w Radomiu, Nadleśnictwie Suchedniów, Leśnictwie Świnia Góra, wydzieleniu 95 h, zgłoszonego przez p. Zdzisława Jankowskiego.

W pobliżu rezerwatu rośnie wspaniały okaz bluszczu pospolitego Hedera helix wspinający się po pniu drzewa, corocznie kwitnący i owocujący.


 

Świat zwierząt jest również interesujący i odpowiada gatunkom spotykanym w całym kompleksie lasów. Spotkać tu można duże ssaki - jelenie Cervus elaphus, łosie Alces alces, sarny Capreolus capreolus, dziki Sus scrofa, i mniejsze zające Lepus europaeus, borsuki Meles meles, wiewiórki Sciurius vulgaris, lisy Vulpes vulpes, kuny leśne Martes martes, łasice Mustela nivalis, popielice Glis glis, orzesznice Muscardinus avellanarius, myszy leśne Apodemus flavicollis, badylarki Micromys minutus i nietoperze. Na początku bieżącego tysiąclecia w okolicy rezerwatu pojawiły się bobry Castor fiber, które przybyły wzdłuż rzeki Krasnej, która w pobliżu rezerwatu ma swoje źródła. Lecz największą sensacją w ostatnim czasie było pojawienie się zimą 2006 roku watahy wilków Canis lupus złożonej z trzech osobników. Przy leśnej drodze, prowadzącej do rezerwatu Świnia Góra, myśliwi z kieleckiego koła łowieckiego „Przepiórka" znaleźli rozszarpanego młodego jelenia i wiele tropów.
Spośród ptaków - kukułkę, dzięcioły, bociana czarnego, kruka, jarząbka, jastrzębia gołębiarza, sikorki, kowalika. Płazy reprezentują - żaby, ropuchy, rzekotka drzewna, a gady – jaszczurki zwinka i żyworodna, zaskroniec, padalec i żmija zygzakowata. Występują tu rzadko spotykane motyle – pokłonnik osiniec, mieniaki i szlaczkoń torfowiec.
 

O tym jak wielką wartość przedstawia rezerwat, może świadczyć fakt zaprezentowania go w 1960 r. uczestnikom Konferencji Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody.
 

Walory historyczne.

Począwszy od XV wieku rezerwat był miejscem wydobywania metodą odkrywkową rud żelaza, o czym świadczą do dziś zachowane głównie w zachodniej części rezerwatu zasypane szyby, doły kopalniane, a w okolicy ślady po prymitywnych piecach. Takie wykorzystanie terenu, powiązane z przemieszczeniem ziemi, podniosło urodzajność gleby, a tym samym jakość siedliska leśnego. W rejonie Świniej Góry w czasie II wojny światowej przebywały liczne oddziały partyzanckie, między innymi "Hubala", "Narbutta", "Ponurego". W gajówce Rosochy (nazwa pochodzi od łopat łosia) znajduje się pomnik upamiętniający bitwę z hitlerowcami z 1944 r. Teren rezerwatu „Świniej Góry" znany jest najbardziej z wielkiej bitwy stoczonej przez brygady AL z hitlerowcami w 1944 r. 16 września Niemcy rozpoczęli obławę w lasach suchedniowskich, w których stacjonował obwód III AL. Doszło do ciężkiej 4-dniowej walki pod „Świnią Górą”, w której po polskiej stronie wzięły udział: 10 i 11 brygada AL., l Batalion I Brygady oraz kompania sztabowa. W nocy z 19 na 20 września oddziały polskie zwinęły pierścień obrony i przedostały się poza teren otoczony przez hitlerowców . Dowództwo obwodu przeniosło się w lasy siekierzyńskie, a główne siły AL wycofały się w rejon Gruszki.
 

BZYMEK A., DURLIK L., STAŚKOWIAK A. 2003. Rezerwat "Świnia Góra". Las - racjonalna gospodarka i ochrona. Skarżyskie Zeszyty Ligi Ochrony Przyrody zeszyt nr 7; Skarżysko – Kamienna s.41-48

Aktualizacje:

We wrześniu 2008 roku leśnemu rezerwatowi przyrody "Świnia Góra", znajdującemu się na terenie gminy Bliżyn nadano imię dr inż. Stanisława Barańskiego - leśnika, przyrodnika, pisarza, wieloletniego Nadleśniczego Nadleśnictwa Bliżyn.                                 

Dr inż. Stanisław Barański (1913 – 2005) całe zawodowe życie poświęcił pracy na rzecz lasów. Regionalista, społecznik, autor wielu naukowych i popularnonaukowych opracowań z zakresu historii przemysłu, osadnictwa a także bartnictwa i przemian w szacie roślinnej Krainy Gór Świętokrzyskich. Osiągnięcia z zakresu leśnictwa dotyczyły m. in. urządzania i hodowli lasu, a szczególnie gospodarowania i pielęgnacji drzewostanów o znacznym udziale jodły i modrzewia polskiego, tak charakterystycznych dla Lasów Bliżyńskich, a będących jedynie pozostałością po dawnej Puszczy Świętokrzyskiej. Wydał łącznie 235 publikacji - w tym 206 opublikował. Honorowy Członek Polskiego Towarzystwa Leśnego, Honorowy Członek Ligi Ochrony Przyrody.